OPRACOWANIA

Ks. Jan Banach
Żyraków

Realizacja powołań kapłańskich i zakonnych w diecezji tarnowskiej w latach 1900-1999

Kościół tarnowski od wielu lat może szczycić się bardzo dużą liczbą powołań kapłańskich i zakonnych, tak żeńskich jak i męskich, które realizowane są na terenie rodzinnej diecezji jak i poza jej granicami. Autor niniejszego opracowania analizując cały wiek XX przedstawia szereg danych liczbowych dotyczących powołań jak i wskazuje czynniki mające wpływ na wybór przez młodych chłopców i dziewczęta drogi powołania kapłańskiego lub zakon nego.

Powołania do stanu duchownego - zwłaszcza do kapłaństwa - były przedmiotem zainteresowania socjologii religii niemalże od czasu jej powstania1.

Także na gruncie polskim powstało szereg opracowań ukazują cych stan powołań i uwarunkowania ich realizacji w poszczególnych diecezjach24320. Jak do tej pory nie było jednak obszerniejszej analizy tego zjawiska na terenie diecezji tarnowskiej3.

Dlatego Katedra Socjologii Religii KUL pod jęła badania socjologiczne mające wypełnić istniejącą lukę4.

Dla jasności należy wyraźnie zaznaczyć, iż socjologię interesuje powołanie jako zjawisko społeczne, zlokalizowane czasowo i przestrzennie, fakt zewnętrzny dostępny procedurom badawczym właściwym socjologii. Powołanie określa się tutaj jako końcowy etap procesu oddziaływań środowiskowych i dyspozycji personalnych jednostki. Takie ujęcie pomijając aspekt teologiczny powołania, nie lekceważy go, ale czyni tak z racji przyjętych zasad metodologicznych5. Należy także zauważyć, że pomimo tego, iż zachowania i postawy jednostki są w jakiejś mierze warunkowane środowiskowo, to jednak w ujęciu socjologicznym nie ma mowy o determinizmie w wyborze stanu duchownego - powołanie może się narodzić pomimo czynników i środowiska skrajnie mu nieprzychylnego, ale może także nie zaistnieć przy najbardziej sprzyjających warunkach6.

Celem podjętych badań było ustalenie stanu realizacji czterech kategorii powołań, a mianowicie: kapłańskich powo łań diecezjalnych, kapłańskich powołań zakonnych, powołań braci zakonnych i powołań sióstr zakonnych wywodzących się z diecezji tarnowskiej oraz rozpoznanie uwarunkowań historycznych, kulturalnych, religijnych i rodzinnych na ten stan wpływają cych. Zdając sobie sprawę ze złożoności i wielostronności uwarunkowań, dokonano pewnej selekcji czynników i wybrano te, których związek ze stanem powołań w świetle przyjętych założeń oraz dotychczasowego stanu badań wydawał się znaczący7. Osobne traktowanie w analizie poszczegól nych czynników, kolejność tej analizy i podkreślanie ich wpływu na realizację powołań nie oznacza absolutyzowania ż adnego z czynników, gdyż zakładamy równoczesny wpływ wielu czynników8.

Analizy stanu rodzimych powołań kapłańskich i zakonnych i ich uwarunkowań przeprowadzane zostały w dwóch płaszczyznach: przestrzennej i czasowej. W pierwszym przypadku przedmiotem analizy są jednostki terytorialnego podziału diecezji - dekanaty. Terenem badań była diecezja tarnowska w granicach wyznaczonych przez reorganizacje diecezji i prowincji kościelnych w Polsce z 1992 roku i w podziale diecezji na dekanaty z roku 1997. Natomiast zakres czasowy analiz zamyka się w latach 1900 do 1999. Badany okres podzielono na pięć dwudziestoletnich podokresów, co jest w zasadzie uzasadnione wydarzeniami historycznymi.

Podstawowym etapem były badania środowiskowe przeprowadzone na terenie diecezji tarnowskiej. Do wszystkich parafii diecezji skierowany został "Kwestionariusz w sprawie powołań", a do kapłanów wytypowanych w systematycznym doborze próby "Ankieta w sprawie powołań kapłańskich". Badania w parafiach diecezji tarnowskiej przeprowadzono od czerwca 1998 roku do sierpnia roku następnego (po czterokrotnym rozsyłaniu formularzy zebrano kwestionariusze z 407 parafii tj. 95,3%)9. Po wstępnych oblicze niach okazało się, że ankiety parafialne zawierają nieścisłości oraz braki. Formularz sprawiał proboszczom duże trudności - skarżyli się oni, iż przedział czasowy był zbyt długi, anonimowość i podział parafii były dużym utrudnieniem dla proboszczów parafii miejskich. W związku z tym dokonano korekty otrzymanego materiału, w której oparto się na źródłach zastanych; przede wszystkim nieocenione okazały się dwa schematyzmy diecezjalne: Schematyzm Diecezji Tarnowskiej 1977 i świeżo wówczas wydany Schematyzm Diecezji Tarnowskiej 2000. Równolegle prowadzono badania wśród księży pracujących w diecezji tarnowskiej. Na 650 ankiet rozesłanych w kilku turach otrzymano 205 zwrotów, z czego do obliczeń zak walifikowano 204 ankiety (31,4% z wysłanych; 15,2% wszystkich księż y diecezji). Trzecią część badań przeprowadzono wśród alumnów Wyższego Seminarium Duchownego w Tarnowie w grudniu 1998 roku. Na 282 rozdane kwestionariusze otrzymano 277 zwrotów (98,2%). Kolejnym etapem badań było ustalenie socjograficznego obrazu powołań zrealizowanych w analizowanym okresie na terenie diecezji tarnowskiej. Na podstawie przeprowadzonych badań można stwierdzić, iż w latach 1900 - 1999 zrealizowano tutaj 7652 powołania duchowne. W tej liczbie największą część stanowią powołania sióstr zakonnych - 3585 (prawie 47% ze wszystkich powołań); kolejne grupy to: księża diecezjalni - 2593 (prawie 34%), księża zakonni - 1241 (nieco ponad 16%) oraz bracia zakonni - 233 (3%). Ciekawostką jest to, iż powołania kapłańskie diecezjalne i zakonne liczone razem (3834 księży) tworz ą grupę liczniejszą od zrealizowanych powołań sióstr zakonnych (50,1% wszystkich powołań).

W przyjętych do analizy dwudziestoletnich podokresach zaobserwowano wyraźny wzrost liczby powołań wszystkich kategorii. Tempo wzrostu wszystkich powołań jest największe w drugim dwudziestoleciu, w dwóch następnych maleje, a w podokresie piątym znacząco rośnie (odpowiednio: 130,4%; 79,3%; 21,9%; 37,4%). Zasadniczo podobne tendencje obserwuje się w kategorii zrealizowanych powołań kapłańskich. Liczba księż y diecezjalnych wywodzących się z diecezji tarnowskiej w kolejnych dwudziestoleciach rośnie. Tempo tego wzrostu zmniejsza się, ale nie zauważa się jego załamania (odpowiednio począwszy od drugiego dwudzies tolecia: 84,4%; 50,7%; 30,2%; 29,4%). Dynamika realizacji kapłańskich powoł ań zakonnych jest zasadniczo jeszcze większa - zwłaszcza w drugim, trzecim i piątym dwudziestoleciu - jednak ulega gwałtownemu spadkowi w czwartym dwudziestoleciu (odpowiednio: 181,8%; 175,3%; 6,3%; 113,6%). Miejscem realizacji 67% kapłańskich powołań diecezjalnych była, co oczywiste, rodzima diecezja tarnowska. Największe nasilenie realizacji tych powołań poza diecezją macierzystą przypada na trzecie i czwarte dwudzies tolecie. Ogółem w 40 diecezjach polskich zrealizowało swe powołanie 29% księży wywodzących się z diecezji tarnowskiej. Wśród wyróżniają cych się dużą liczbą księży pochodzących z diecezji tarnowskiej, należy wymienić diecezje: wrocławską (92 księży), krakowską i olsztyńską (po 69 księży) oraz częstochowską i rzeszowsk ą10 (po 62 księży). 4% powołań tej kategorii zrealizowano poza granicami kraju w 11 państwach (og ółem 105 księży); najwięcej w USA - 36 księży, w Niemczech - 21 księży, we Francji - 16 księży, w Austrii - 11 księży.

Kapłańskie powołania zakonne zrealizowane zostały w 40 instytutach życia konsekrowanego. Największą liczbą powołanych wywodzących się z terenu diecezji tarnowskiej charakteryzują się zgromadzenia: redemptorystów (245 ojców - 19,7% z wszystkich powołań tej kategorii), jezuitów (119 ojców - 9,6%), misjonarzy św. Wincentego Paulo (81 ojc ów - 6,5%), sercanów (69 ojców - 5,6%) i michaelitów (62 ojców - 5%). Jezuici i redemptoryści pojawią się też najczęściej, obok franciszkanów, jako miejsce realizacji powołań braci zakonnych (odpowiednio 21, 15 i 19 braci). Powołania tej kategorii zrealizowano ogólnie w 33 zgromadzeniach. Siostry zakonne zrealizowały swe powołania w 77 instytutach życia konsekrowanego (udało się ustalić zgromadzenia dla 80% powołań tej kategorii). Najwięcej sióstr zakonnych, pochodzących z diecezji tarnowskiej, wstąpiło do zgromadzeń: służebniczek starowiejskich (445 sióstr - 12,4% z wszystkich powołań tej kategorii), służebniczek dębickich (422 sióstr - 11,8%) i szarytek (170 sióstr - 4,7%). Można zatem stwierdzić, i ż powołania zakonne, wywodzące się z diecezji tarnowskiej, realizowane były najczęściej w tych instytutach życia konsekrowanego, które od długiego czasu posiadały domy na terenie diecezji i były zaangażowane w prowadzoną tutaj pracę duszpasterską Przeprowadzone badania pozwoliły także na ustalenie dyslokacji powołań poszczególnych kategorii na terenie diecezji i opracowa nie ich kartograficznego obrazu. W kolejnych dwudziestoleciach wyodręb niono dekanaty, z których wywodziło się - w przeliczeniu na liczbę wiernych - najwięcej powoła ń poszczególnych kategorii. Tutaj wspomniane zostaną tylko odnośne dane dotyczące powołań kapłańskich. W skali całego badanego czasu najobfitsze w kapłańskie powołania diecezjalne okazały się dekanaty: Ujanowice, Lipnica Murowana, Uście Solne, Pilzno, Radłów, Ołpiny i Stary Sącz. Najmniej powołań tej kategorii wydały dekanaty: Tarnów Centrum, Dębica Wsch ód, Krynica, Tarnów Zachód. Najwięcej kapłańskich powołań zakonnych zrealizowano w XX wieku w dekanatach: Ołpiny, Tymbark, Tarnów Wschód, Ujanowice, a najmniej w dekanatach: Krościenko, Mielec Południe, Dębica Wschód, Tarnów Centrum. W zarysowanym obrazie zauważa się w obydwu kategoriach, w analizowanych dwudziestoletnich podokresach, znaczne zmiany.

Na podstawie przeprowadzonych badań można także ustalić dyslokację dekanatów wyjątkowych pod względem ogólnej liczby zrealizowanych powołań. Do dekanatów najobfitszych w powołania wszystkich czterech kategorii, w skali całego analizowanego okresu, należą dekanaty: Grybów, Ołpiny, Uście Solne, Lipnica Murowana, Stary Sącz i Ujanowice. Najmniej powołań wydały dekanaty: Tarnów Centrum, Krynica, Mielec Południe, Dębica Wschód, Dębica Zachód, Tarnów Zachód (co charakterystyczne - są to, prócz Krynicy, dekanaty koncentrujące się wokół dużych ośrodków miejskich diecezji). Szczegółowe poszukiwania pozwoliły też na ukazanie parafii, które wydały w latach 1900 - 1999 największą bezwzględną liczbę powołań kapłańskich. Najwięcej powołań diecezjalnych wyszło w minionym wieku z parafii: Limanowa (39), Pilzno (38), Szczepanów (34), Szczurowa (31), Tuchów (św. Jakuba Ap. - 31), Stary Sącz (30), Jodłowa (29), Nowy Sącz (św. Mał gorzaty - 29), Dąbrowa Tarnowska (27) i Grybów (27). Najbogatsze w kapłańskie powołania zakonne były w tym okresie parafie: Tarnów (św. Rodziny - 23), Pilzno (19), Nowy Sącz (św. Małgorzaty - 17), Bochnia (św. Mikołaj - 16), Grybów (16), Łękawica (15), Królówka (14), Nowy Sącz (N.S.P.J. - 14), Odporyszów (14) i Okulice (14)11.

Następnym etapem analiz, po zarysowaniu socjograficznego obrazu powołań kapłańskich i zakonnych zrealizowanych na terenie diecezji tarnowskiej w latach 1900 - 1999, było ustalenie socjologicznych uwarunko wań istotnych w realizacji tych powołań. W świetle przeprowadzonych badań można stwierdzić, iż bezsprzeczne jest oddziaływanie wydarzeń historycznych i politycznych na stan powołań zrealizowanych w diecezji tarnowskiej w analizowanym okresie. Szczególnie wyraziste jest ono w przypadku załamania się liczby powołań kapłańskich, które spowodowały działania II wojny światowej i wynikające stąd w okresie późniejszym procesy demograficzne. W latach 40-tych tempo wzrostu powołań kapłańs kich było ujemne i wynosiło: -21,4% a w latach 60-tych: -24,5%. Oddziaływanie uwarunkowań historycznych uwidacznia się także w przypadku diecezji, w których po powojennej zmianie granic zrealizowano najwięcej rodzimych powołań kapłańskich. Równie wyrazisty jest wpływ na realizację powołań wybór na papieża kard. Karola Wojtyły. Jego pontyfikat i pielgrzymki do ojczyzny spowodowały w diecezji tarnowskiej, podobnie jak w innych diecezjach Kościoła w Polsce, zauważalny wzrost liczby powołań kapłańskich (np. liczba alumnów w dziesięcioleciu 1977 - 1987 wzrosła w WSD w Tarnowie o 18,8%; w roku akademickim 1987/88, tuż po pierwszej wizycie Ojca św. w diecezji tarnowskiej, przygotowywało się tutaj do kapłaństwa 322 alumnów - największa liczba w historii seminarium; w latach osiemdziesiątych na terenie diecezji wzrosło w porównaniu z dekadą poprzednią tempo wzrostu powołań księży diecezjalnych o 22,6% a księży zakonnych aż o 60,8%).

W związku ze strukturą demograficzną ludności jest rzeczą oczywistą, że większość powołań wywodzi się w diecezji tarnowskiej ze środowiska wiejskiego i rodzin chłopskich. W trakcie badań empirycznie zweryfikowano to twierdzenie ukazując, że powołani o pochodzeniu wiejskim przeważają we wszystkich kategoriach powołań zrealizowanych w XX wieku w diecezji tarnowskiej. I tak: 72% powołanych pochodzi z parafii wiejskich, 11,4% z parafii miejskich; 48,7% zrealizowanych powołań wywodzi się z rodzin chłopskich, 13,7% z rodzin robotniczo-chłopskich, 6,1% z rodzin robotni czych i 2,4% z inteligenckich (powołań chłopskich było z pewnością więcej, ponieważ nie udało się ustalić pochodzenia 29% powołanych). Jednocześnie w drugiej części analizowanego okresu, charakteryzującej się intensywnymi przemianami społecznymi i dynamiką przyrostu liczby powołań duchow nych, zauważono znaczący ilościowo wzrost powołań ze środowiska miejskiego, z rodzin robotniczych, przy równoczesnym zmniejszeniu się powołań z rodzin chłopskich. Dla przykładu w pierwszym dwudziestoleciu ze środowiska miejskiego wywodziło się 7,5% a w ostatnim już 18,5% księży diecezjalnych; z rodzin robotniczych było analogicznie 6% i 36,6% powołanych; z rodzin chłopskich pochodziło 81,2% przebadanych kapłanów w dwudziestoleciu pierwszym a 38,9% w podokresie ostatnim. Takie zjawiska nie świadczą jednak o załamaniu powołań w środowisku wiejskim, lecz są przejawem przemian społecznych i systemowych zachodzących w kraju. Dużą rolę w realizacji powołań duchownych odgrywają także różnorodne czynniki kulturowe. Na podstawie przeprowadzonych analiz można stwierdzić, i ż rozmieszczenie szkół średnich i dostępność do szkół tego typu szczególnie wyraźnie wpływały w diecezji tarnowskiej na powołania kapłańskie w drugim dwudziestoleciu analizowanego okresu. Także dynamiczny wzrost powołań, który nastąpił po II wojnie światowej trzeba wiązać z powszechną dostępnością do nauki oraz powstaniem licznych szkół średnich. Jest rzeczą charakterystyczną, iż wśród 10 parafii, które wydały w skali całego okresu największą bezwzględną liczbę księży diecezjalnych, aż dziewięć posiada na swoim terenie szkołę średnią. Zauważono ponadto, iż wbrew pewnym obawom wraz z rozwojem szkolnictwa średniego o profilu technicznym i zawodowym wzrasta wśród powołanych odsetek absolwentów tego typu szkół. Jeżeli w grupie księży święconych do 1967 roku nikt nie zadeklarował ukończenia szkoły typu technicznego a 72% ukończyło Liceum Ogólnokształcące - a właściwie 96% licząc wychowanków Małego Seminarium - to już w grupie księży święconych po 1983 roku Liceum typu ogólnego ukończyło 64% (i 2,4% Małe Seminarium), a szkoły typu technicznego prawie 45% ankietowanych.

W świetle przeprowadzonych badań wolno stwierdzić, iż w ogromnej mierze do ilości powołań zrealizowanych w diecezji tarnowskiej przyczyniła się łatwość i częstość indywidualnych kontaktów z osobami duchownymi, diecezjalnymi i zakonnymi. Hipotezy cząstkowe testujące wpływ, jaki na powołania wywierało materialne uposażenie duszpasterstwa oraz liczba księży i osób zakonnych zaangażowanych w działalność pastoralną na terenie diecezji, w pełni potwierdzają kapitalne znaczenie tego czynnika dla realizacji powołań. Rozwojowi sieci parafialnej i wzrostowi liczby księży towarzyszy na przestrzeni całego badanego okresu wzrost liczby realizowa nych powołań. W 1900 roku na statystyczną parafię przypadało w diecezji tarnowskiej 3701 wiernych, w 1996 roku liczba ta zmniejszyła się do 2610 wiernych; w roku 1900 na jednego kapłana pracującego w duszpasterstwie przypadało w diecezji 2405 wiernych zaś w roku 1996 liczba ta zmniejszyła się do 1240 (lub do 910 wiernych licząc wszystkich księży diecezji)12. O ważności kontaktów z osobami duchownymi w przypadku zakonów świadczy chociażby to, iż największą liczbę powołań w diecezji zrealizowały zgromadzenia posiadające swe domy na jej terenie przez długi okres i zaangażowane tutaj w pracę duszpasterską.

Ważne znaczenie dla powołań w diecezji miało także istnienie Małego Seminarium im. Abpa Leona Wałęgi. Przyczyniło się ono w pierwszej połowie analizowanego okresu do realizacji powołań przez znaczną liczbę kapłanó w, którzy później mieli duży wpływ na ożywienie troski o powołania kapłańskie w całej diecezji (w diecezji wyświęcono 443 księży po Małym Seminarium tj. 43% z wszystkich wychowanków przyjętych przez cały okres działalności tego zakładu)13.

Badania potwierdzają także wpływ, jaki na ilość powołań wywiera poziom spełniania praktyk religijnych i poziom życia moralnego. W tym drugim przypadku wyraźna jest silna korelacja pomiędzy liczbą związków niesakramentalnych a liczbą realizowanych powołań - zaobserwowano prawidłowość, że im więcej takich związków w danym dekanacie ty mniejsza liczba zrealizowanych tam powołań. Gorliwość religijna wspólnot, a także w sposób szczególny młodych ludzi, ich zaangażowanie w życie parafialne i działalność grup religijnych, tradycje powołaniowe panujące w parafiach oraz jednorodność wyznaniowa były czynnikami sprzyjającymi budzeniu i realizacji powołań duchownych w diecezji tarnowskiej. Dla przykładu 73,5% ankietowanych księży i 83,8% alumnów brało aktywny udział w życiu parafialnym; działalność w grupach religijnych zadeklarowało 63,2% kapłanów i 75,8% alumnów. Powszechnie przyjmuje się, że środowisko rodzinne, obok religijnego, odgrywa fundamentalną rolę w procesie wzrastania i realizacji powołań duchownych. Przeprowadzone analizy pozwalają stwierdzić, iż także na terenie diecezji tarnowskiej weryfikuje się w pełni twierdzenie o rodzinie, jako naturalnej glebie budzenia i pielęgnacji powołań. Badania empiryczne potwierdzają, iż rodziny wielodzietne, o dobrym statusie materialnym, których członkowie gorliwie spełniali praktyki religijne, w których panowała żywa atmosfera religijna oraz życzliwość i otwartość wobec osób duchownych, sprzyjały powołaniom. Tylko 18,6% ankietowanych księży i 21,3% alumnów pochodzi z rodzin mających 1 lub 2 dzieci, reszta wywodzi się z rodzin większych; 80% przebadanych księży i 91,3% alumnów zadeklarowało, iż w ich domach rodzinnych panowały dobre lub znośne warunki materialne. Systematycznie praktykowało 93% ojców i 98% matek ankietowanych księży oraz 86% ojców i 95% matek alumnów; wspólna modlitwa była obecna w domach rodzinnych 36% księży i 27% alumnów; do zupełnego braku czytelnictwa religijnego w domu rodzinnym przyznało się tylko 11% ankietowanych księż y i 8% alumnów.

Jak się wydaje ważnym czynnikiem sprzyjającym powołaniom były także, religijnie motywowane, kapłańskie aspiracje rodziców. 56% badanych kapłanów i 34% alumnów było świadomych takich pragnień swoich matek; pragnienia swoich ojców znało 41% księży i 27% alumnów. W świetle badań zadowolonych z wstąpienia syna do seminarium było 83% ojcó w i 94% matek księży; wśród alumnów te dane wynoszą odpowiednio 84% i 92%. Znaczącą rolę odgrywały także w diecezji tradycje powołaniowe panujące w rodzinach. 41% ankietowanych kapłanów i 43% alumnów zadeklarowało, iż w swoich rodzinach mieli osobę duchowną.

Na podstawie badań socjologicznych przeprowadzonych przez Katedrę Socjologii Religii KUL można ogólnie stwierdzić, iż w latach 1900-1999 diecezja tarnowska, nie tylko nie borykała się z brakiem powołań duchow nych, lecz wydała dużą ich ilość. W analizowanym okresie zaobserwowano wyraźny wzrost liczby powołań wszystkich kategorii. Chociaż tempo wzrostu wszystkich powołań, jak i w poszczególnych kategoriach, nie było równomierne w kolejnych dwudziestoleciach. Badania wskazując obszary najobfitsze w powołania obrazują znaczące zmiany jakie zachodziły na terenie diecezji w poszczególnych podokresach. W trakcie dalszych analiz wskazano na pewne zależności pomiędzy czynnikami religijnymi oraz niereligijnymi a stanem i dynamiką powołań kapłańskich i zakonnych zrealizowanych w diecezji tarnowskiej w latach 1900-1999. Potwierdzono na tym etapie ważność niektórych czynników i zjawisk historycznych, społecznych, kulturalnych, religijnych i rodzinnych dla procesu rodzenia się i realizacji powo łań duchownych w diecezji tarnowskiej. Po przeprowa dzonych badaniach można generalnie stwierdzić, iż na realizację powoła ń wpływał kompleks czynników, spośród których pierwszoplanową rolę odgrywało środowisko rodzinne oraz religijne, reprezentowane głównie przez wpływ osób duchownych. I jak się wydaje te dwa czynniki: kondycja religijno-moralna rodzin oraz bliskość Kościoła wobec ludzi, wyrażająca się w odpowiedniej sieci parafialnej, dogodnej liczbie duszpasterzy oraz ich postawie, przyczyniły się w decydującym stopniu do obfitości powołań duchownych zrealizowanych w diecezji tarnowskiej w XX wieku.


"Pobożność chrześcijańska zawsze, zwłaszcza w Wielkim Poście, przez odprawianie Drogi Krzyżowej rozpamiętywała poszczególne momenty męki, intuicyjnie wyczuwając, że tu jest punkt kulminacyjny objawienia miłości i że tu jest źródło naszego zbawienia. Różaniec wybiera pewne momenty męki, skłaniając modlącego się, by skupił na nich wejrzenie swego serca i przeżył je na nowo".

(Jan Paweł II, List Apostolski Rosarium Virginis Mariae, nr 22)