Untitled Document
Natura i zadania parafialnej rady duszpasterskiej - Nowa struktura w parafii
Ks. Leszek Rojowski
Tarnów

 

Parafialna rada duszpasterska jest instytucją stosunkowo młodą w Kościele. Pomimo tego, że w historii Kościoła nie brakowało nigdy funkcji doradczej i zdanie wiernych świeckich było brane pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, lecz nie dokonywało się to nigdy za pośrednictwem instytucji na wzór rady duszpasterskiej. Różnorakie struktury gromadzące ludzi świeckich, które powstawały na przestrzeni wieków, jako pomoc w działalności duszpasterskiej, posiadały funkcje ograniczoną do pewnych sektorów i nie wchodziły w obszar duszpasterstwa ściśle pojętego. Podmiotem aktywnym działania Kościoła byli przez długie wieki wyłącznie duszpasterze. Wierni świeccy byli jedynie biernymi odbiorcami tego działania.

Impulsem do powstania pierwszych rad duszpasterskich w parafiach było nauczanie Soboru Watykańskiego II. Choć w dokumentach soborowych nie mówi się nic o tej strukturze, tym niemniej wskazania zawarte w konstytucji dogmatycznej o Kościele Lumen gentium (nr 37), w dekrecie o apostolstwie świeckich Apostolicam actuositatem (nr 10; 26) wraz z tym co Sobór mówi o diecezjalnej radzie duszpasterskiej w dekrecie o pasterskiej posłudze biskupów Christus Dominus (nr 27), okazały się wystarczające do oddolnego tworzenia parafialnych rad duszpasterskich. Lata 1968-1970 to okres powstawania pierwszych tego rodzaju struktur w parafiach wielu krajów, także i w Polsce.

Pierwszym dokumentem, w którym mówi się wyraźnie i wprost o parafialnej radzie duszpasterskiej jest list okólny Omnes christifideles Kongregacji ds. Duchowieństwa z 1973 r. (do dziś jest to jedyny dokument Kościoła poświęcony w całości radom duszpasterskim). Dwa lata później Konfe­rencja Episkopatu Polski wydała Wytyczne w sprawie parafialnych rad duszpasterskich dla zarządzeń diecezjalnych. Obydwa dokumenty były silnym bodźcem do szerszego wprowadzania rad duszpasterskich w parafiach; normy zaś w nich zawarte ukazywały naturę, zadania i ukształto­wanie nowej instytucji.

Kolejnym ważnym krokiem w procesie powstawania i umacniania się parafialnych rad duszpasterskich były normy nowego Kodeksu Prawa Kanonicznego, promulgowanego przez Jana Pawła II w 1983 r. Kanon 536, który jest poświecony parafialnej radzie duszpasterskiej, kreśli zasadnicze rysy tej struktury, zostawiając biskupowi diecezjalnemu określenie wszystkich pozostałych kwestii szczegółowych. Pasterzowi diecezji zostaje również pozostawiona decyzja o utworzeniu rad duszpasterskich. Przy podejmowaniu takiej decyzji biskup winien kierować się kryterium "użyteczności" nowej struktury i zasięgnąć opinii rady kapłańskiej. Rady duszpasterskie stają się zatem obowiązkowymi w każdej parafii dopiero po decyzji biskupa o ich wprowadzeniu w diecezji.

W diecezji tarnowskiej parafialne rady duszpasterskie są instytucją obowiązkową od 1992 r. Wcześniej, ustawodawstwo diecezjalne zachęcało jedynie do ich tworzenia w oparciu o Statut parafialnej rady duszpasterskiej zamieszczony w Instrukcjach synodalnych IV Synodu Diecezji Tarnowskiej (statut 349 §1). Dekret, na mocy którego rady duszpasterskie zostały wprowadzone jako struktura obowiązkowa we wszystkich parafiach, wydał bp Józef Życiński, który zatwierdził równocześnie nowy Statut rad duszpas­terskich. Statut ten, z niewielkimi precyzującymi objaś­nieniami, podanymi przed kolejnymi wyborami do nowych rad duszpasters­kich w 1997 r. i w 2002 r., obowiązuje do dziś jako norma dla two­rzenia, ukształ­towania i funkcjonowania tej instytucji w diecezji tarnowskiej.

Natura parafialnej rady duszpasterskiej

To, że pierwsze parafialne rady duszpasterskie powstały w okresie posoborowym, nie było przypadkowe. Pomimo, że brakowało jeszcze prawnego ukształtowania tego organizmu, to jednak treść soborowego nauczania sprawiła, że mogło dojść do ich powstania. Sobór bowiem, jak wiadomo, ukazał i wyraził tajemnicę Kościoła przede wszystkim poprzez pojęcie wspólnoty. Ludzie ochrzczeni tworzą wspólnotą z Bogiem i między sobą nawzajem. Tworzą jedno ciało, jeden Lud Boży. W tej wspólnocie Ludu Bożego panuje, wynikająca z sakramentu chrztu św., fundamentalna równość co do godności i działania. Wspólna jest też odpowiedzialność za misję i posłannictwo Kościoła. Ta powszechna współodpowiedzialność jest jednak realizowana w różny sposób w zależności od stanu, powołania i funkcji, jaką zajmują poszczególni wierni. W inny sposób jest odpowiedzial­ny duszpasterz, w inny człowiek świecki. Szczególna rola i odpowiedzial­ność spoczywa na kapłanie (proboszczu). Jest on dla Kościoła (dla parafii) sakramentalnym uobecnieniem Jezusa Chrystusa, Głowy i Pasterza. Kapłan działa w parafii (funkcja nauczycielska, liturgiczna i pasterska) w imieniu i w zastępstwie Chrystusa.

W tej perspektywie parafii jako wspólnoty organicznej złożonej z wyświę­conych kapłanów i innych wiernych, wspólnoty charakteryzującej się ubogacającą różnorodnością i komplementarnością oraz wspólną odpowie­dzialnością wszystkich za misję Kościoła, należy patrzeć na parafialną radę duszpasterską. Naturę tej instytucji oddają dobrze jej określenia w statutach diecezjalnych. Dla przykładu. W Statucie parafialnej rady duszpasterskiej w archidiecezji gnieźnieńskiej czytamy: "Parafialna rada duszpasterska stanowi organ doradczy proboszcza i jest miejscem aktywnego, współodpo­wiedzial­nego zaangażowania świeckich w posłannictwo zbawcze Kościoła". Nato­miast w Statucie parafialnych rad duszpasterskich diecezji często­chowskiej stwierdza się: "Parafialna rada duszpasterska stanowi reprezentacje Ludu Bożego parafii; wyraża wspólnotowy charakter Kościoła; jest znakiem czyn­nej współodpowiedzialności duchowieństwa i świeckich za Kościół i jego zbawczą działalność; jest posoborową strukturą kościelną o charakterze do­radczym, powołaną do pomocy proboszczowi w zakresie jego duszpasters­kiej działalności. Statut rad duszpasterskich obowiązujący w diecezji tar­nowskiej definiuje radę duszpasterską w następujący sposób: "Rada duszpas­ters­ka stanowi ciało doradcze, które pod kierownictwem proboszcza czuwa nad organizacją życia duszpasterskiego w danej wspólnocie wiernych".

Zadania parafialnej rady duszpasterskiej

Z problematyką natury parafialnej rady duszpasterskiej jest ściśle zwią­zana kwestia zadań, jakie stoją przed tą instytucją. Zadania ukazują czym się zajmuje rada i jakie są obszary jej działalności. Już sama nazwa omawianej struktury parafialnej wskazuje, że jej zadania mieszczą się w obszarze "dusz­pasterskim". Kodeks Prawa Kanonicznego mówi bardzo lako­nicznie o zada-niach rady. Kan. 536 zawiera stwierdzenie, że parafialna rada duszpas­terska "pomaga w ożywianiu działalności pasterskiej". Aby poznać bardziej szczegółowe zadania należy sięgnąć do statutów diecezjal­nych. Zwrócimy tutaj szczególną uwagę na normy obowiązujące w diecezji tarnowskiej.

W Statucie rad duszpasterskich diecezji tarnowskiej stwierdza się: "Za swój podstawowy cel rada duszpasterska ma współodpowiedzialne wspieranie kapłanów w organizacji życia duszpasterskiego. Realizując ten cel opraco­wuje ona roczne plany duszpasterskie, animuje działalność grup duszpas­terstwa specjalistycznego, koordynuje prowadzone formy duszpas­terstwa, inspiruje działalność charytatywną, troszczy się o podejmowanie inicjatyw duszpasterskich uwzględniających zachodzące przemiany społeczno-kulturowe". Wymienione w Statucie zadania domagają się szerszego omówienia.

a) współodpowiedzialne wspieranie kapłanów w organizacji życia duszpas­terskiego: jest to określenie ogólne, które wskazuje na główny cel działania rady. Dążenie do osiągnięcia tego celu dokonuje się przez cały szereg bardziej szczegółowych zadań. Warto zwrócić uwagę na wyrażenie: "organizacja życia duszpasterskiego", które podkreśla, że rada jest organem studyjnym, do którego zadań należy wspieranie duszpasterzy w tym co dotyczy planowania, przygotowywania i czuwania nad realizacją przed­sięwzięć duszpasterskich.

b) opracowywanie rocznych planów duszpasterskich: jest to zadanie o ogromnej wadze i doniosłości. Plan taki powinien obejmować rok kościelny, czyli rozpoczynać się od I niedzieli Adwentu i trwać do Uroczystości Chrystusa Króla. Opracowanie planu duszpasterskiego wpisuje się w realizację jednego i niezmiennego programu Kościoła (por. Jan Paweł II, Novo millennio ineunte, nr 29), skonkretyzowanego i ucieleśnionego w ogólnopolskim programie duszpasterskim na każdy rok. Parafialna rada duszpasterska podejmując wysiłek opracowanie rocznego planu duszpas­terskiego dąży do określenia jak ów program będzie realizowany w konkretnej wspólnocie parafialnej, z uwzględnieniem jej sytuacji, możliwości i różnych pozytywnych i negatywnych uwarunkowań.

W ramach takiego planu należy zatem uwzględnić:

- działania wynikające z realizacji ogólnopolskiego programu duszpaster­skiego;

- diecezjalne przedsięwzięcia duszpasterskie (np. fakt, że rok 2003 jest w diecezji tarnowskiej rokiem św. Stanisława BM);

- działania związane z potrzebami duszpasterskimi własnej wspólnoty parafialnej.

Roczny plan duszpasterski to jakby kalendarz spraw, działań i przed­sięwzięć duszpasterskich, które są do zrealizowania we wspólnocie parafialnej w danym roku. Przy tworzeniu takiego planu należy zawsze określić: sposoby realizacji wyznaczonych zadań, osoby odpowiedzialne oraz środki potrzebne do wykonania zadań. Plan nie jest nigdy sztywny, może podlegać modyfikacjom. Tworzenie planu wymaga umiejętności programo­wania, planowania oraz wnoszenia korekt. Ważną rzeczą jest weryfikacja planu. Może dokonywać się ona okresowo w trakcie roku, koniecznie jednak na zakończenie roku należy przeanalizować w jaki sposób plan został zrealizowany: ocenić działania i ich skuteczność, dostrzec pozytywne i negatywne strony podejmowanych przedsięwzięć. Dobry plan duszpasterski integruje całość działań w parafii, usuwa prowizoryczność i niewłaściwą spontaniczność działań.

c) animowanie działalności grup duszpasterstwa specjalistycznego: chodzi tutaj o pobudzanie działalności wielu różnych osób zorganizowanych w grypy czy zespoły poprzez duszpasterstwa stanowe czy zawodowe (np. duszpasterstwo młodzieży, powołaniowe, chorych, starszych, ludzi pracy, rolników, służby zdrowia, trzeźwościowe itp.). Poprzez plan duszpasterski można ożywić działalność takich grup, wskazując konkretne działania i zadania, które łącząc się ze specyfiką duszpasterstwa specjalistycznego, będą służyły realizacji opracowanego planu.

d) koordynacja prowadzonych form duszpasterstwa: parafialna rada duszpasterska winna zadbać o to, aby istotne formy duszpasterstwa, związane z funkcją prorocką (nauczanie, pogłębianie wiary i wiedzy religijnej, katecheza), kapłańską (uświęcanie, przygotowanie do sakramentów i życie sakramentalne) i królewską (kierowanie, posługa miłości) były właściwie zharmonizowane, by nie były wyizolowane, ale wpisane w całość działań duszpasterskich i służyły realizacji programu duszpasterskiego. Chodzi też o to, aby różne formy duszpasterstwa we wspólnocie były prowadzone w ten sposób, aby nie było miedzy nimi, przy uwzględnieniu specyfiki parafii, znacznych dysproporcji.

Jednocześnie z tej racji, że w duszpasterstwo włączają się różne grupy w parafii, wydaje się, że rada powinna się starać także o koordynację działalności tychże grup w parafii. Chodzi m.in. o to, aby nie było niewłaściwej rywalizacji pomiędzy nimi, aby grupy nie zajmowały się tymi samymi sprawami, jeśli nie ma takiej potrzeby. Dzięki obecności w radzie przedstawicieli stowarzyszeń katolickich działających w parafii można takiego niebezpieczeństwa łatwo uniknąć, a zarazem mieć lepsze poznanie tego, co czynią poszczególne grupy, zespoły czy stowarzyszenia parafialne.

e) inspirowanie działalności charytatywnej: jest tutaj podkreślony istotny element funkcji królewskiej (diakonii) Kościoła, którym jest działalność charytatywna. W tym obszarze szczególną rolę pełni parafialny oddział Caritas. Jest on odpowiedzialny za organizowanie i świadczenie pomocy osobom potrzebującym we wspólnocie. Parafialna rada duszpasterska w żaden sposób nie dubluje tych działań. Może natomiast wskazywać oddziałowi Caritas zadania wynikające z planu duszpasterskiego i sposoby ich realizacji. Rada duszpasterska winna ponadto we współpracy z oddziałem Caritas mobilizować do działań dobroczynnych wszystkich parafian, gdyż działalność ta nie może spoczywać jedynie na członkach parafialnej Caritas, ani też jedynie dla niej być zarezerwowana.

f) troska o podejmowanie inicjatyw duszpasterskich uwzględniających zachodzące przemiany społeczno-kulturowe: dzięki tak różnorodnemu gre­mium jakim jest rada, łatwiej jest poznać istniejącą w parafii sytuację społeczno-religijną (np. wierni świeccy ukażą pewne zjawiska czy problemy z innej strony niż ksiądz). W oparciu o szerszą znajomość i poznanie sytua­cji, łatwiej jest też dokonać jej oceny i interpretacji, a następnie podjąć nowe działania i nowe przedsięwzięcia. Duszpasterstwo nie polega bowiem na powielaniu tych samych działań, bez uwzględnienia dokonujących się prze­mian. Ewangelia jest jedna i niezmienna, ale Kościół działa w czasie i dlatego musi wciąż szukać jak najlepszych sposobów głoszenia Ewangelia i życia nią na co dzień.

Analizując zagadnienie zadań parafialnej rady duszpasterskiej należy na koniec zaznaczyć, że kwestie ekonomiczne i gospodarcze nie przynależą zasadniczo do jej kompetencji. Zajmuje się bowiem nimi parafialna rada do spraw ekonomicznych, jako organ służący pomocą proboszczowi w adminis­trowaniu dobrami parafialnymi. Mając jednakże na uwadze, że sprawy te są w pewnym stopniu powiązane z duszpasterstwem, trzeba się zgodzić, aby były niekiedy traktowane także przez parafialną radę duszpas­terską. Uregulo­wania istniejące w diecezji tarnowskiej ułatwiają członkom rady duszpasters­kiej zajęcie się kwestiami ekonomicznymi, gdyż trzy osoby z jej składu tworzą parafialną radę ekonomiczną, i z tej racji mogą służyć fachową pomocą przy omawianiu spraw materialnych na forum rady duszpasterskiej.

Wszystkie, przedstawione powyżej zadania, angażują mocno członków rady; sprawiają, że czują się oni potrzebni, widzą swoją rolę, swój wkład i znaczenie; sama zaś rada jest strukturą, która współodpowiedzialnie wspiera kapłanów w organizacji życia duszpasterskiego.

Uwagi końcowe

Na zakończenie refleksji poświeconej naturze i zadaniom parafialnej rady duszpasterskiej warto przywołać słowa Jana Pawła II z Listu apostolskiego Novo millennio ineunte. Ojciec Święty, odnosząc się ogólnie do rad duszpasterskich i kapłańskich, pisze: "Jak wiadomo, nie kierują się one zasadami demokracji parlamentarnej, ponieważ mają uprawnienia doradcze, a nie decyzyjne, ale nie są z tego powodu pozbawione znaczenia, ani możliwości skutecznego oddziaływania. Teologia i duchowość komunii pobudzają bowiem pasterzy i wiernych do uważnego słuchania siebie nawzajem i z jednej strony jednoczą ich a priori we wszystkich kwestiach istotnych, a z drugiej sprawiają, że także w kwestiach podlegających dyskusji udaje się im zwykle uzgodnić wspólne, przemyślane stanowisko. Z myślą o tym powinniśmy przyswajać sobie odwieczne zasady mądrości, która nie podważając bynajmniej autorytetu pasterzy zachęca ich do jak najszerszej konsultacji z całym Ludem Bożym. Znamienną jest wskazówka, jakiej św. Benedykt udziela opatowi, zalecając mu, aby zasięgał rady także u najmłodszych: "Często Pan objawia komuś młodszemu, co jest najlepsze>. Zaś św. Paulin z Noli wzywa: .

Untitled Document

kwiecień - czerwiec 2004

 Akta Konferencji Episkopatu Polski

Chrześcijańska odpowiedzialność za Ojczyznę,
Apel biskupów polskich o odpowiedzialność za przyszłość Polski i Europy w obliczu wstąpienia Polski do struktur Unii Europejskiej

Akta Biskupa Tarnowskiego
Z życia diecezji
Odznaczenia-jubileusze-zwolnienia-nominacje
Zmarli kapłani

Kapłani zmarli w 2003 roku

Uroczystości pogrzebowe śp. biskupa Józefa Gucwy
Opracowania
Warto przeczytać...

Ks. Andrzej Michalik, Czym jest katolicyzm?